Blik in de bajes: ‘Ik ga toch niet met boeven aan de slag!’

TER APEL - Deze krant mag een kijkje nemen achter de normaal voor buitenstaanders hermetisch afgesloten muren, hekken en deuren van de penitentiaire inrichting (PI) Ter Apel.

In de vierde aflevering van deze reeks vertelt penitentiair inrichtingswerker Gesienus Sikkema over het leven en werken in de gevangenis.

De 55-jarige Sikkema werkt inmiddels al 27 jaar in het gevangeniswezen. “In 1991 ben ik begonnen in de Grittenborgh in Hoogeveen. Nadat deze gevangenis dicht ging heb ik in 2013 de overstap gemaakt naar PI Ter Apel.” Toch leek het er aanvankelijk niet op dat hij een carrière zou hebben binnen de gevangenismuren. “Ik heb de landbouwschool gedaan en was na mijn diensttijd ook enkele jaren werkzaam voor het ministerie van Landbouw. Vanwege een reorganisatie moest ik op zoek naar ander werk.”

Brave burger

“Van een nichtje van me kreeg ik de tip dat de politie op zoek was naar een arrestantenwacht. Ik weet nog dat mijn eerste reactie toen was: dat ga ik niet doen. Ik ga toch niet met boeven aan de slag! Als brave burger, woonachtig op het Drentse platteland was criminaliteit toch een ver-van-mij-bed-show. Omdat ik toch graag weer aan het werk wilde, heb ik uiteindelijk toch maar besloten om te solliciteren en zo werd ik in 1986 arrestantenwacht bij de politie.”

Vijf jaar later maakte hij dus de overstap naar de Grittenborgh in Hoogeveen. Hier bekwaamde hij zich in het vak van de penitentiair inrichtingswerker (piw’er). Later werkte hij ook nog op de afdeling personeelsplanning. “De piw’er is werkzaam op de woonafdeling waar de cellen van de gedetineerden zijn”, vertelt Sikkema. “Wij zijn hun eerste aanspreekpunt en zorgen ervoor dat ze elke dag hun dagelijkse programma volgen. Elke piw’er is mentor van enkele gedetineerden. Dat betekent dat we regelmatig gesprekken voeren met hen en goed in de gaten houden hoe iemand in zijn vel zit en functioneert binnen de gevangenis. Dat leggen we ook vast in rapportages.”

Sinds 2013 werkt Sikkema in de penitentiaire inrichting Ter Apel. Hij voelde zich er snel thuis. “Een collega zei me na twee dagen dat het leek alsof ik hier al jaren werkte. Vond ik een mooi compliment.”

In PI Ter Apel zitten de zogenoemde vreemdelingen in strafrecht, oftewel personen die niet de Nederlandse nationaliteit hebben en die een misdrijf hebben gepleegd of die verdacht worden van een misdrijf waarop een gevangenisstraf staat. Omdat ze geen verblijfstatus (meer) hebben, worden ze na hun detentie uitgezet naar hun land van herkomst.

Extra zorg

Op de afdeling waar Gesienus Sikkema zijn diensten draait, is plek voor 64 gedetineerden. Een deel van de afdeling (24 plaatsen) fungeert als Extra Zorgvoorziening (EZV). “Hier zitten personen die, zoals de naam al aangeeft, extra zorg nodig hebben en veel aandacht vragen. Het zijn vaak kwetsbare personen, met lichamelijke en/of geestelijke problemen, die niet goed kunnen functioneren op een reguliere afdeling. Op de EZV bieden we ze structuur en bescherming. Deze doelgroep is bijvoorbeeld niet in staat om te werken in één van de arbeidszalen van de gevangenis. Dat is vaak te druk voor hen en daar krijgen ze teveel prikkels. Omdat arbeid wel een belangrijk onderdeel is van het dagprogramma in een gevangenis, hebben we ervoor gezorgd dat deze gedetineerden op de eigen afdeling aan het werk kunnen. Dan gaat het vooral om eenvoudige klussen, zoals het in elkaar zetten van verwarmingsbeugels.”

Plattelandsvrouwen

Na bijna drie decennia kent de wereld binnen de gevangenismuren nog maar weinig geheimen voor Gesienus Sikkema. Hoewel hij in zijn directe omgeving nooit te koop loopt met verhalen over wat hij allemaal meemaakt, mag hij wel graag vertellen over zijn bijzondere werkomgeving. Tenminste, wanneer daar een goede aanleiding voor is.

“Toen ik nog in de gevangenis in Hoogeveen werkte heb ik regelmatig lezingen gegeven. Vooral aan de plattelandsvrouwen. Die vinden het razend interessant om verhalen uit de bajes te horen. Ik denk dat ik alle verenigingen in de regio wel ben afgegaan voor een lezing. De eerste keer was in café Hofsteenge in Rolde. Ik had me natuurlijk een beetje voorbereid om een goed verhaal te kunnen vertellen, maar had geen flauw idee wat ik kon verwachten. Toen ik me daar meldde, bleek de zaal bomvol te zitten. Was best even spannend, maar gelukkig ging het prima, de vrouwen in de zaal waren dolenthousiast.”

Recent reisde Sikkema op verzoek van zijn werkgever af naar Zoetermeer om daar de PI Ter Apel te vertegenwoordigen bij een landelijke selectiedag voor nieuw personeel voor de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI). Onder deze dienst vallen alle gevangenissen en huizen van bewaring in Nederland. “Op zo’n dag krijg je allemaal vragen”, vertelt Sikkema. “Wat houdt je werk in? Welke opleiding heb je nodig? Sporten jullie veel? Erg leuk om te doen. Je ziet ook veel mensen afhaken. Bijvoorbeeld doordat ze er niet goed uitkomen in de gesprekken met de psycholoog. Je moet natuurlijk wel sterk in je schoenen staan om dit werk te kunnen doen.”

Vacatures

PI Ter Apel is nog steeds op zoek naar nieuwe collega’s. Er zijn vacatures voor de functies van penitentiair inrichtingswerker, medewerker arbeid, complexbeveiliger en teamleider beveiliging. Eind deze maand is Sikkema opnieuw aanwezig bij een selectiedag van DJI in Zoetermeer om potentiële nieuwe collega’s te vertellen hoe het is om in een penitentiaire inrichting te werken.

Wat vindt hij zelf eigenlijk van het werken in de gevangenis? “Het is een erg afwisselende baan. Vooral doordat je werkt met allerlei verschillende personen. Elke gedetineerde gedraagt zich anders. Daar komt nog bij dat we in PI Ter Apel vreemdelingen huisvesten. Er zitten hier mensen uit alle hoeken van de wereld, we hebben hier zestig verschillende nationaliteiten. Al die culturen binnen onze gevangenismuren zorgen voor een grote diversiteit. Een Rus heeft andere gewoonten dan een Arabier. We hebben cursussen gehad waarbij we leren hoe we om kunnen gaan met al die diverse culturen. Als de communicatie met iemand moeizaam is of niet lukt, kunnen we gebruik maken van een tolkentelefoon.”

Werken in een penitentiaire inrichting is uitdagend, maar ook belastend, weet Sikkema. “We zorgen voor een veilig werk- en leefklimaat, maar uiteraard moet je wel altijd alert zijn op eventuele gevaren en je ogen en oren goed openhouden. Maar we zorgen er ook zeker voor dat we als collega’s voldoende lol hebben met elkaar. Juist in een setting als de gevangenis zijn een prettige werksfeer en goede collegiale contacten heel belangrijk.”

‘Als scheidsrechter vind ik mijn afleiding’

“Wanneer je je werk in de gevangenis goed wilt doen, moet je wel zorgen dat je voldoende afleiding hebt”, stelt Gesienus Sikkema. “Ons werk geeft veel voldoening en doet er toe. Maar het vraagt ook best veel van je. Het is daarom belangrijk om regelmatig te kunnen ontspannen en even met iets anders bezig te zijn. Mijn afleiding vind ik als scheidsrechter. Ik fluit op zaterdagen voetbalwedstrijden bij de jeugd tot en met divisieniveau en op zondag ben ik arbiter in de vijfde klasse senioren. Door het sporten van mijn kinderen ben ik ook nog actief geworden als volleybalscheidsrechter en in het zwembad fungeer ik als starter, tijdwaarnemer of jurylid.”

Gesienus Sikkema staat bekend als een scheidsrechter die wedstrijden op een ontspannen en faire manier fluit. “Het liefst fluit ik zo min mogelijk.” Discussies tijdens duels gaat hij niet aan. “Na afloop mogen ze met me in discussie gaan.” Hij heeft plezier wanneer hij als scheidsrechter actief is en straalt dat ook uit. “Fluiten is voor mij ontspanning.” De rust die hij uitstraalt binnen de lijnen, heeft hij ook tijdens zijn werk in PI Ter Apel. Of hij zich daar ook een scheidsrechter voelt? “Nee!”, stelt hij resoluut. Maar na enig nadenken: “Nou ja, ook in de gevangenis heb je te maken met allerlei regels die nageleefd moeten worden. Daar lever ik graag mijn bijdrage aan.”