Verhalenreeks ‘Blik in de bajes’ | De ontstaansgeschiedenis van de gevangenis in Ter Apel

ter apel - Het is een plek waar je normaal gesproken liever niet komt: de gevangenis.

Deze voor de buitenwereld afgesloten wereld is een dorp op zich. Een 24 uurs bedrijf. Ook in onze regio is een penitentiaire inrichting: de PI Ter Apel. Hier worden dag in dag uit bijna 400 personen opgesloten. Er werken ruim 300 mensen. Om de Nederlandse samenleving een stukje veiliger te maken. Deze krant mag een kijkje nemen achter de normaal voor buitenstaanders hermetisch afgesproken muren, hekken en deuren. De komende tijd wordt elke maand een verhaal geplaatst over deze bijzondere locatie. Vandaag aflevering 1 in de reeks 'Blik in de bajes' over de historie van PI Ter Apel. Dankzij het omvangrijke complex dat plaats biedt aan 2000 vreemdelingen staat Ter Apel wel bekend als de asielhoofdstad van Nederland. Veel minder bekend is dat pal naast het terrein van de IND en het COA een gevangenis is gevestigd: de penitentiaire inrichting (PI) Ter Apel. Alle reden dus voor een nadere kennismaking met deze gevangenis die plek heeft voor 384 gedetineerden en waar bijna 300 personen werkzaam zijn. In de eerste aflevering van de verhalenreeks wordt in vogelvlucht teruggekeken op de ontstaansgeschiedenis en twee decennia PI Ter Apel. Met het afschieten van een kanon verrichte toenmalig staatssecretaris Job Cohen op 30 september 1998, samen met burgemeester Herman Euverink, de opening van de PI Ter Apel. Het was ook voor een groot deel te danken aan Euverink, die van 1986 tot en met 2001 burgemeester was van de gemeente Vlagtwedde, dat Ter Apel een asielcomplex én gevangenis kreeg. De sluiting van de spelletjesfabriek MB en de ontmanteling van het Navo-complex in Ter Apel, vanwege het einde van de koude oorlog, betekende in de jaren negentig van de vorige eeuw een enorme slag voor de werkgelegenheid in de regio. Rasbestuurder Euverink zorgde ervoor, gesteund door anderen, dat Den Haag overtuigd raakte van het belang om te zorgen voor nieuwe arbeidsplekken. Het Navo-depot, één van de vijf die ons land telde, was in de jaren tachtig immers juist in Ter Apel gevestigd als werkgelegenheidsmaatregel. Vanwege de problematiek met betrekking tot de opvang van asielzoekers in ons land, besloot Den Haag uiteindelijk om een asielopvang voor 1200 personen te realiseren aan de Ter Apelervenen in Ter Apel. Op de plek waar eerder Amerikaanse legervoertuigen werden gestationeerd en onderhouden door veelal Nederlands defensiepersoneel, werd niet alleen een omvangrijke asielopvang gerealiseerd, maar eveneens een penitentiaire inrichting. De sportzalen en het arbeidscomplex achter de bajesmuren, waar gedetineerden dagelijks aan het werk zijn, herinnert nog aan het Defensieverleden. Deze zijn namelijk gesitueerd in een voormalige Navo-loods. Omscholing Een groot deel van het defensiepersoneel kon uiteindelijk aan de slag bij justitie, maar dit vergde uiteraard wel de nodige omscholing. De voormalige Navo-krachten gingen vanaf 1995 stage lopen in de gevangenissen in Groningen, Hoogeveen, Leeuwarden, Veenhuizen en Zwolle om daar de fijne kneepjes van het vak te leren. Zodat ze goed beslagen ten ijs kwamen op het moment dat de penitentiaire inrichting Ter Apel op 30 september 1998 operationeel werd. Om voldoende gevangenismedewerkers te krijgen (er waren er ruim 300 nodig) werd ook buiten Defensie geworven. Die werving was een avontuur op zich. Eén van de eerste afdelingen die werd opgetuigd binnen de PI Ter Apel in oprichting was personeelszaken. Daar kwamen de sollicitatiebrieven dagelijks met postzakken tegelijk binnen. Er werden voorlichtingsbijeenkomsten gehouden, maar daarbij vielen heel wat kandidaten af. Bijvoorbeeld toen er werd uitgelegd dat er een antecedentenonderzoek zou volgen. Als justitiepersoneel moet je immers van onbesproken gedrag zijn. Die vlieger ging niet voor alle belangstellenden op. Er vielen eveneens kandidaten af doordat ze de verplichte sporttest niet haalden of doordat ze het werken achter tralies en muren uiteindelijk toch niet zagen zitten. Eerste gedetineerden De eerste gedetineerden die vanaf 2 oktober 1998 werden gehuisvest in de gevangenis van Ter Apel waren de bestuursrechtelijke vreemdelingen. Dit zijn personen die ongewenst in Nederland verblijven en waarvan de vrees bestaat dat zij niet vrijwillig terugkeren naar hun land van herkomst. Door ze op te sluiten blijven de vreemdelingen beschikbaar voor uitzetting en wordt voorkomen dat ze in de illegaliteit belandden. Een groot verschil tussen een asielzoekerscentrum en vreemdelingendetentie is dat bij laatstgenoemde opvang letterlijk sprake is van opsluiting. Daar waar asielzoekers gewoon naar buiten mogen, kunnen de gedetineerde vreemdelingen zich alleen bewegen binnen de muren van de gevangenis. ’s Avonds en ’s nachts zitten ze opgesloten in hun cel. Vanaf eind 2001 werden, strikt gescheiden van de bestuursrechtelijke vreemdelingen, ook reguliere gedetineerden opgesloten in Ter Apel. Reden was de afname van de stroom illegalen en een cellentekort in andere gevangenissen. Na de ingebruikname van de (inmiddels al weer verdwenen) detentieboten voor vreemdelingen in Rotterdam, kreeg Ter Apel volledig de bestemming van reguliere gevangenis en Huis van Bewaring. Omdat de behoefte aan celcapaciteit zienderogen daalde, dreigde PI Ter Apel in 2012 en daarna nogmaals in 2016 gesloten te worden. Mede dankzij een sterke regionale lobby, mocht de gevangenis toch openblijven. Wel kwam er in 2013 opnieuw een nieuwe doelgroep: de zogenoemde vreemdelingen in strafrecht (VRIS’ers). Dit zijn illegale of ongewenst verklaarde personen die in Nederland een misdrijf hebben gepleegd en hiervoor veroordeeld zijn. Nog steeds huisvest PI Ter Apel de VRIS’ers, afkomstig uit zo’n zestig verschillende landen uit alle hoeken van de wereld. Er is een deel Huis van Bewaring (64 plekken) waar personen in voorlopige hechtenis zitten in afwachting van hun rechtszaak en er is een deel gevangenis (320 plekken) waar gedetineerden zitten die veroordeeld zijn tot een celstraf variërend van enkele weken tot twintig jaar. Na het uitzitten van de straf worden de vreemdelingen uitgezet naar hun land van herkomst. Om deze uitzetting voor te bereiden en zo soepel mogelijk te laten verlopen zijn er zo’n 25 medewerkers van de Dienst Terugkeer en Vertrek (DT&V) werkzaam in de PI Ter Apel. Naast de DT&V’ers kent de gevangenis nog vele andere functionarissen. Variërend van beveiliger tot sportinstructeur. En van verpleegkundige tot onderwijzer. De komende maanden komen enkele gevangenismedewerkers in deze krant aan het woord om meer te vertellen over de uiteenlopende werkzaamheden en gebeurtenissen die zich afspelen binnen de bajesmuren. Over de foto Linksonder op de luchtfoto is de penitentiaire inrichting Ter Apel te zien. De twee grote voormalige Navo-loodsen aan de rechterzijde zijn in gebruik als magazijn en oefenlocatie voor personeel. Aan de rechterzijde en onderzijde van de gevangenis is het asielcomplex te zien, dat voor een groot deel bestaat uit woningen voor asielzoekers. Uiterst rechts is de autoweg N366 zichtbaar.