Blik in de bajes: ‘Je moet geen bang vogeltje zijn’

TER APEL - Deze krant mag een kijkje nemen achter de normaal voor buitenstaanders hermetisch afgesloten muren, hekken en deuren van de penitentiaire inrichting (PI) Ter Apel.

In aflevering acht van deze reeks staat de beveiliging centraal, een onmisbare schakel binnen een gevangenis.

Van beveiligers bestaat een vrij stereotiep beeld: sterke, breedgeschouderde mannen die spiedend de omgeving in de gaten houden. Maar beveiliging is veel meer dan dat. Dat blijkt wel in de PI Ter Apel, waar de afdeling complexbeveiliging 24 uur per dag, zeven dagen in de week de ogen en oren vormt van de inrichting. Het zijn niet alleen maar stoere kleerkasten, maar vooral alerte, vriendelijke mannen en vrouwen met een scherp oog. Ze waken niet alleen over de veiligheid, ze zijn als gastheer of gastvrouw eveneens het visitekaartje van de gevangenis.

Horecaportier Fox

Met bijna negentig collega’s is de beveiliging de grootste functiegroep binnen PI Ter Apel. Twee van de complexbeveiligers/gevangenisbewaarders (kortweg bewa’s) Stefanie Alting en Johan Heijne vertellen graag meer over hun werk. "Onze taak is observeren, signaleren en – indien nodig – acteren. Als bewa’s hanteren we het principe van DEUCHT, dit staat voor duidelijk, eerlijk, uitlegbaar, consequent, humaan en tactvol", vertelt Johan Heijne. Hij is gepokt en gemazeld binnen het vak van beveiliger. Voordat hij drie jaar geleden in PI Ter Apel aan de slag ging, werkte hij jarenlang voor de Noordelijke Beveiligingsorganisatie (NBO). "Ik was bijvoorbeeld zeventien jaar lang horecaportier bij discotheek Fox in Stadskanaal."

Zijn collega Stefanie Alting had nog geen enkele ervaring binnen de beveiliging toen ze in 2009 in een traject stapte om opgeleid te worden tot assistentbeveiliger. "Onderdeel van dit traject was dat je binnen de PI Ter Apel stage ging lopen. Daarnaast volgden we de MBO-opleiding Beveiliger 2."

In 2011 kreeg ze een jaarcontract en voltooide ze de interne basisberoepsopleiding (BBO) tot complexbeveiliger, een voorwaarde voor elke nieuwkomer in het vak. Inmiddels heeft Stefanie een vaste aanstelling en zit ze uitstekend op haar plek.

Geen dag hetzelfde

Voorheen was ze werkzaam in de detailhandel, maar de stap naar de gevangenis is haar prima bevallen. "Ik had dit vijftien jaar eerder moeten doen! Het werken hier spreekt me enorm aan. De afwisseling, de structuur, de collegialiteit en goede sfeer. In een gevangenis is geen dag hetzelfde."

Johan Heijne is al even positief. "We doen ons werk op één plek, binnen vier gevangenismuren, maar door de diversiteit in werkzaamheden gaat het niet vervelen. Het ene moment zit je achter een monitor om de deuren te bedienen, dan houd je toezicht bij het bezoekuur van gedetineerden, of je bent bezig met celinspecties. We houden ook toezicht bij diensten in het stiltecentrum, bij de medische dienst, de arbeid, de bibliotheek en zorgen dat gedetineerden alleen op die plekken komen waar ze mogen zijn."

Samengevat omschrijft Johan de taak van de complexbeveiliger als volgt: "Wij zorgen ervoor dat het leven binnen de inrichting voor zowel gedetineerden als personeel veilig is en dat gedetineerden niet kunnen ontsnappen. Als de dag weer goed is verlopen hebben wij ons werk goed gedaan."

Teamsport

"Om in een gevangenis te kunnen werken moet je zelfverzekerd zijn en sterk in je schoenen staan", zegt Stefanie Alting. "Je moet duidelijk en eerlijk zijn en goed met mensen kunnen omgaan." Binnen PI Ter Apel is het werk van de beveiliging een soort teamsport. Stefanie: "We moeten op elkaar kunnen vertrouwen, allemaal dezelfde regels hanteren en geen uitzonderingen maken."

Binnen het team van beveiligers is het uiteraard ook prettig dat er de nodige verschillen bestaan. "Zo heb ik mijn postuur mee", weet Johan Heijne. "Dat kan wel eens handig zijn in bepaalde situaties. Soms is het wenselijk om een collega die goed gebekt is, in te zetten om een probleem op te lossen. Wanneer je merkt dat er ergens op een afdeling iets broeit onder gedetineerden kan het juist goed zijn om een vrouwelijke collega te sturen. Een mannelijke beveiliger tussen de mannelijke gedetineerden kan dan agressie oproepen, terwijl de aanwezigheid van een vrouw de-escalerend kan werken."

Stefanie wordt op verjaardagsfeestjes soms meewarig aangekeken wanneer haar werk ter sprake komt. "Als ik vertel dat ik een gevangenis werk, is de reactie vaak: dan werk je zeker met vrouwen? Nee dus, in PI Ter Apel zitten alleen maar mannen vast." Bang is ze niet, alert wel, maar dat geldt voor al haar collega’s. "Onveilig voel ik me nooit, ik word wel eens uitgescholden, maar ben gelukkig nog nooit aangevallen. Je moet geen bang vogeltje zijn in dit beroep."

Piepvrij

Een van de posten die de beveiliging draait is die van portier. Iedereen die de gevangenis binnenkomt, meldt zich eerst bij de portier. Johan: "Iedereen moet piepvrij door een metaaldetectiepoort. Dit kan betekenen dat de riem af moet of de schoenen uit. We controleren bijvoorbeeld of iemand een mobiele telefoon of een wapen bij zich heeft, want die zijn verboden. Ook personeel moet dagelijks piepvrij naar binnen. Tot aan de directeur toe. We maken voor niemand een uitzondering."

Wat de beveiliging betreft is de gevangenis een 24 uursbedrijf. Dit betekent dat er ook in de avond en nachturen beveiligingspersoneel aan het werk is. De gedetineerden zitten dan achter slot en grendel in hun eigen cel. "We draaien zo’n vier of vijf nachtdiensten in de maand", vertelt Stefanie. "We lopen per nacht zeven rondes door het hele complex om te kijken of alles in orde is. Dit doen we op wisselende tijden, als een gedetineerde weet hoe laat we onze ronde doen kan hij hier immers rekening mee houden."

Koppen tellen

Vaste prik van de nachtdienst is het 'koppen tellen'. Johan Heijne legt uit: "Om tien uur ’s avonds gaan we langs alle cellen en moeten alle gedetineerden een teken van leven geven. De deur blijft dan dicht, we zoeken dan via het celluikje even contact." Zo zijn er dagelijks meerdere momenten waarop de gedetineerden (in hun cel) geteld worden. Mocht er iemand ontbreken, dan is dat slecht nieuws, want dat betekent dat er iemand niet in zijn cel zit en is ontsnapt. In de ruim twintig jaar dat de PI Ter Apel bestaat is dit overigens nog nooit gebeurd.

Eén ding wil Johan nog graag kwijt: "Ik merk dat er veel mensen zijn die denken dat er bij ons asielzoekers zitten. Dat is dus niet het geval. We zitten weliswaar op het zelfde terrein als het AZC, maar we zijn een aparte organisatie. In onze gevangenis zitten geen asielzoekers, maar personen die niet de Nederlandse nationaliteit hebben en in ons land een strafbaar feit hebben gepleegd waarvoor ze zijn veroordeeld. Omdat ze illegaal in ons land verblijven worden ze na het uitzitten van hun straf uitgezet naar hun land van herkomst."

Geen wapens

PI Ter Apel is een zwaarbeveiligde inrichting. Dit betekent dat de gevangenis qua beveiligingsniveau dusdanig is ingericht dat er lang- en zelfs levenslang gestraften gehuisvest kunnen worden. "Gedetineerden zitten hier niet voor zweetvoeten", stelt Johan Heijne. "Er zitten best zware jongens tussen, maar daar kan ik prima een praatje mee maken. Je moet natuurlijk wel altijd alert zijn, dat is essentieel in ons vak. Penitentiaire scherpte noemen wij dat. Je moet altijd oog hebben voor je omgeving en signaleren wanneer iets verdacht is of niet klopt."

Johan: "We hebben geen wapens, maar wel handboeien, een zogenaamd vrijheidsbenemend middel. Stel dat we een gedetineerde naar de isoleercellen moeten brengen, dan kan het zijn dat we hem boeien. Voor zijn en onze veiligheid. Ons belangrijkste wapen is onze mond, daar kunnen we heel veel mee oplossen. En we hebben allemaal een alarmpieper. Als we daarop drukken zijn er in no-time allemaal collega’s ter plaatse."

Voor geval van nood heeft PI Ter Apel nog een intern bijstandsteam (IBT) achter de hand. Dit zijn medewerkers van de complexbeveiliging die speciaal opgeleid en getraind zijn en zich wanneer nodig in een soort van mobiele eenheid outfit kunnen steken. Compleet met wapenschild, wapenstok en pepperspray. Middelen die overigens alleen ingezet mogen worden wanneer de situatie hierom vraagt. Bijvoorbeeld wanneer een gedetineerde door het lint dreigt gaat en medewerkers te lijf wil gaan